«آریانام» در زبان اوستایی٬ پارسی باستان (هخامنشی) و سانسکریت بمعنی آریاییان و «خشتهر» بمعنى سرزمین٬ کشور و پادشاهی است که در فارسی نو «شهر» شده و به این ترتیب «آریانام خشتهرام» بمعنی «شهریاری آریایی‌ها» بوده است. ترکیب «اریانام خشثره» در هیچ یک از سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان هخامنشی یافته نشده‌است.

پس از متفرق شدن آریاییان (اقوام هند و ایرانی) در بخش‌هاى مختلف فلات ایران گروهى از آنان در محلى اقامت گزیدند که در اوستا بنام «ائیریَنَم وَئجَه» (= ائیریَنَم وَئجو = ایران ویج = Airyanəm Vaēǰō = Airyanəm Vaējah) یعنى سرزمین و کشور نژاد آریایی نامیده شده. محققان محل آنرا خوارزم و خیوهٔ امروزی دانسته‌اند. همچنین در دورهٔ هخامنشی ایی ریا (Airya) نام قوم ایرانی بود و این کلمه را نام قوم اُسِّتِ قفقاز بصورت «ایرون» (Iron)، «ایرو» (Iroe) و «ایر» (Ir) بخود اطلاق کرده‌اند.

«خشتهر» از جملهٔ واژگانی است که در فارسى دایرهٔ مفهوم پارینهٔ آنها کوچک‌تر شده است، همچون دیه یا ده که در پارسی هخامنشى «دهیو» و در اوستا «دخیو» بمعنى کشور یا مملکت است. اینکه از واژهٔ خشتهره، در فارسی نو «خ» افتاده و «شهر» شده نظیر بسیار دارد چون خشنا = شناختن، خشب = شب، آوخشتى = آشتی و جز آن. گاهى آن «خ» اصلى ماقبل «ش» همچنان در فارسى بجا مانده چون خشنو = خشنود. هرچند امروزه از مفهوم واژهٔ شهر کاسته شده اما وسعت دیرین آن از واژه‌هاى ایرانشهر و شهریار هویداست. خشتهر = شهر از مصدر «خشى» درآمده که بمعنى شاهى کردن و فرمان راندن و توانستن و یارستن است٬ همچون: اَرتَخشَثرَه = اردشیر (اَرتا یا اَرتَه = مقدس و خشَثرَه = شاه) بمعنی شهریار مقدس.

منابع